Moduł IV

Jakie mogą być PRZYCZYNY MAŁOPŁYTKOWOŚCI?

W prawidłowych warunkach liczba płytek krwi krążących w krwiobiegu jest zależna od równowagi między ich wytwarzaniem a niszczeniem. Naruszenie tej równowagi sprawia, że liczba płytek krwi jest nieprawidłowa (zbyt duża lub zbyt mała). Zbyt wolne wytwarzanie płytek lub ich nadmierne niszczenie (albo oba te stany jednoczesnie) prowadzi do obniżenia liczby płytek krwi czyli małopłytkowości.

Małopłytkowości nie można lekceważyć!!!

Niektóre z jej przyczyn są bardzo groźne (np. nowotwory, choroby autoimmunologiczne) i wymagają pilnego leczenia, aby zapobiec poważnym lub nieodwracalnym powikłaniom.

Małopłytkowość może być objawem bardzo licznych chorób. Może być również skutkiem zażywanych leków. Może pojawić się w każdym wieku, też u małych dzieci. Bywa wykrywana przypadkowo, w rutynowych badaniach, albo dopiero po wystąpieniu objawów krwotocznych, które skłaniają lekarza do wykonania odpowiednich badań.

Ze względu na mechanizm powstawania małopłytkowości można podzielić je na tzw. centralne, czyli spowodowane zmniejszonym wytwarzaniem płytek, oraz obwodowe, czyli spowodowane zwiększonym niszczeniem płytek.

Najważniejsze przyczyny małopłytkowości centralnych to:

  • choroby szpiku kostnego (w tym białaczki, chłoniaki)
  • przerzuty innych nowotworów do szpiku (np. raka prostaty, raka płuc)
  • zakażenia niektórymi wirusami (np. wirusem HIV, HCV, CMV, różyczką, mononukleozą)
  • inne zakażenia (w tym gruźlica, malaria, zakażenie Helicobacter pylori)
  • niektóre szczepionki
  • leki, toksyny, promieniowanie
  • alkoholizm

Najważniejsze przyczyny małopłytkowości obwodowych to:  

  • małopłytkowość w przebiegu niektórych zakażeń
  • małopłytkowość w przebiegu chorób autoimmunologicznych –(np. tocznia układowego)
  • małopłytkowość w zespole wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (DIC)
  • małopłytkowość po przetoczeniach składników krwi
  • niewydolność wątroby, hipersplenizm (zwiększona aktywność śledziony)

Osobnym rodzajem małopłytkowości jest tzw. pierwotna małopłytkowość autoimmunologiczna, zwykle oznaczana angielskim skrótem ITP (immune thrombocytopenic purpura), która zostanie omówiona osobno (patrz rozdział CZYM JEST ITP).

Małopłytkowość u kobiet w ciąży

Warto również wiedzieć, że do spadku liczby płytek krwi może dochodzić w czasie ciąży. Małopłytkowość ciężarnych dotyczy średnio co dwudziestej ciężarnej kobiety. Typowo ma łagodny, bezobjawowy przebieg – nie powoduje żadnych krwawień ani objawów skazy. Spadek liczby płytek jest umiarkowany i następuje w późnym okresie ciąży. Nie wymaga dalszego diagnozowania ani leczenia, a jedynie obserwacji. Nie powoduje również małopłytkowości u dziecka. Niepokojący i wymagający uwagi jest spadek liczby płytek krwi < 70 000/ul, zwłaszcza jeżeli następuje w pierwszych miesiącach ciąży, ponieważ sugeruje, że przyczyna małopłytkowości może być głębsza.

Małopłytkowość wrodzona

W dość rzadkich przypadkach (< 5%) małopłytkowość może mieć charakter wrodzony. Oznacza to, że jest obecna od urodzenia i spowodowana zaburzeniami genetycznymi. Bywa wówczas obecna również u innych członków rodziny (rodzeństwa, dzieci, rodziców). Istnieje kilka jednostek chorobowych, które powodują małopłytkowość wrodzoną:

  • zespoły wad wrodzonych, zwykle rozpoznawane przez pediatrów we wczesnym dzieciństwie (każdy z nich wywołuje również inne objawy lub wady, np. anemię, zwiększoną podatność na infekcje, wady w budowie ciała, wadu słuchu, wady serca; przykłady takich zespołów to: anemia Fanconiego, zespół Wiskotta i Aldricha, zespół DiGeorga)
  • wrodzona hipoplazja megakariocytów (czyli wrodzony niedobór komórek produkujących płytki krwi w szpiku)
  • wrodzone zaburzenia funkcjonowania płytek krwi (tzw. wrodzone trombocytopatie) – np. zespół Bernarda-Souliera, anomalia Maya-Hegglina, zespół Epsteina
  • choroba von Willberanda typu 2B – powoduje stałą lub okresową małopłytkowość

Małopłytkowość polekowa

Niektóre leki mogą uszkadzać szpik kostny (np. cytostatyki stosowane w chemioterapii chorób nowotworowych , niektóre leki przeciwwirusowe), inne upośledzają funkcję komórek odpowiedzialnych za wytwarzanie płytek krwi tzw. megakariocytów (np. estrogeny, kw. walproinowy, interferon) inne powodują nadmierne niszczenie płytek indukując powstanie z przeciwciał przeciwko płytkom krwi (np. penicyliny, heparyna, sulfametoksazol).

Szczególną uwagę należy zwrócić na małopłytkowość, która może pojawić się pod wpływem leczenia heparyną (tzw. małopłytkowość poheparynową), ponieważ może ona mieć groźne dla zdrowia konsekwencje.

Niektóre leki hamują funkcjonowanie płytek krwi. Należą do nich: aspiryna i inne, popularnie używane leki przeciwbólowe, tiklopidyna i klopidogrel stosowane w kardiologii, a także niektóre antybiotyki. Wszystkich tych leków powinny unikać osoby, które chorują na małopłytkowość, ponieważ mogą u nich wywołać poważne krwawienia.

Jeżeli małopłytkowości nie towarzyszą inne odchylenia w morfologii krwi, czyli nieprawidłowości w zakresie białych i czerwonych ciałek (poza anemią, która może niekiedy być skutkiem krwawień), to mamy do czynienia z małopłytkowością izolowaną.

Jeżeli małopłytkowość nie jest izolowana, lecz towarzyszy jej również zwiększenie lub obniżenie liczby białych krwinek, lekarz pilnie kieruje chorego do hematologa w celu wykluczenia poważnych chorób, takich jak białaczki i inne choroby szpiku.